Schuttersgilden horen bij het Brabantse erfgoed en de volkscultuur. Dit is de overtuiging van de markante Tony Vaessen. Hij heeft zijn wortels als hoofdman van het St. Martinusgilde in Waalre dat in 1827 is opgericht.
Tekst Hans van den Eeden | Beeld: Hans van den Eeden, Noord-Brabantse federatie Schuttersgilde en Stichting Lyra
Voor Tony Vaessen horen de schuttersgilden volledig bij de identiteit van Noord-Brabant. Voor hem is het een vorm van immaterieel erfgoed waar Brabanders trots op moeten zijn. “Bij de gilden staan vriendschap, respect en sociale betrokkenheid centraal. Dit heeft ook uitstraling naar de lokale gemeenschap. Zo zijn gilden present bij herdenkingen en brengen er de ‘gildegroet’. Schuttersgilden zijn iconen die we met hun eeuwenoude tradities moeten koesteren. Het is een vorm van immaterieel erfgoed”, aldus Vaessen.
Vaak wordt het lidmaatschap van vader op zoon doorgegeven. In vroegere tijden was het schuttersgilde actief om een dorp of stad te beschermen. Thans is deze functie door de politie, brandweer en de boa’s overgenomen. Bijzonder is dat oorspronkelijke namen en termen vanuit het verleden nog worden gekoesterd. Zo heet het bestuur van een gilde ‘de overheid’ en de voorzitter ‘de hoofdman’. De ‘dekenschrijver’ is de secretaris. Verder beheert de ‘dekenrentmeester’ het geld.
Gilde-eer
Een lid wordt met ‘gilde-eer’ op een indrukwekkende wijze begraven. Dat betekent: de overleden gildebroeder wordt thuis door het voltallige gilde opgehaald. Verder wordt de baar bekleed met koningszilver. Dit gebeurt via een vast ritueel. Zo volgt een rondrit door het dorp of de stad. Tevens wordt er een laatste vendelgroet aan de baar gebracht. Als men deze stoet voorbij ziet komen, word je er stil van. Verder luiden vaak de kerkklokken. De sfeer wordt versterkt door het geluid van de ‘omfloerste trom’. Deze begeleidt de overledene naar de laatste rustplaats. Het is een ritueel om stil van te worden. Bijzonder is de uitvaart als de overledene door zijn collega-gildebroeders in de kerk of in het crematorium wordt begeleid. Zij vormen dan een erehaag. Verder krijgt dit met de ‘dodenmars’ een extra accent. Tevens wordt het vaandel over de kist ‘geneigd’. Ondertussen geeft de roffel van de tamboer hier een extra accent aan. Bij de begraafplaats of het crematorium wordt als slotritueel met de vlag van het gilde, die over de kist gelegen heeft, gezwaaid. Als definitief afscheid wordt met het vaandel nog een laatste tik op de kist gegeven. Het afscheid geldt ook voor beschermheren of -dames van het gilde